Emerytura obywatelska
Robert Gwiazdowski 14.08.2019

Czytam właśnie, że PiS chce wprowadzić „emeryturę obywatelską”. Skoro zatem PiS chce, to opozycja nie chce.

Więc przypomnę uzasadnienie „Projektu Dzierżawskiego” Krzysztofa Dzierżawskiego. Powstał on w Centrum Adama Smitha ponad dwadzieścia lat temu. Mówiliśmy wtedy, że kiedyś zostanie on wprowadzony, bo się nie da inaczej. Przypomnę więc Panu Premierowi Morawieckiemu, który ponoć zaczął popierać emeryturę obywatelską, żeby o Panu Krzysztofie łaskawie pamiętał. Należy się Mu to. W wojnie o zmianę systemu emerytalnego Pan Krzysztof to taki „żołnierz wyklęty”.

Państwowe „ubezpieczenia emerytalne” – bez względu na to jak są zorganizowane – opierają się na założeniu, że współczesne demokratyczne państwo nie może sobie pozwolić na to aby biedni ludzie w wieku poprodukcyjnym „umierali z głodu na ulicy”. Są oni nieprzezorni więc sami się nie ubezpieczą. Państwo powinno ich do tego zawczasu zmusić, bo w przyszłości i tak będzie na nim ciążył obowiązek utrzymywania emerytów. Zgoda! Powstają jednak trzy istotne kwestie do wyjaśnienia: jaki jest charakter emerytury, jaka powinna być jej wysokość i źródła finansowania.

Emerytura państwowa to świadczenie społeczne. Koniec kropka! Osoby które są już nieczynne zawodowo od państwa mogą dostać tylko to, co wypracują osoby czynne zawodowo. „Ubezpieczeni” niczego nie „odkładają” na swoją emeryturę. Pieniądze wpływające dziś od „ubezpieczonych” są natychmiast wydawane na emerytury, które obecnie wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS – nie mylić z FUS!) i do OFE. Teraz będą to OFE Bis – czyli PPK. Pieniędzy w ZUS na wypłatę emerytur oczywiście nie starcza, więc Skarb Państwa dotuje Fundusz Ubezpieczeń Społecznych (FUS – nie mylić z ZUS). Wysokość tej dotacji też często nie wystarczała na pokrycie wydatków na bieżące emerytury, więc ZUS zaciągał komercyjne kredyty w bankach, aby mieć na ich wypłatę! A potem kredyty te spłacał z nowych dotacji od Skarbu Państwa. Potem, coraz bardziej zadłużony Skarb Państwa, część dotacji zaczął nazywać „pożyczką”. Dzięki temu w budżecie był, mniejszy deficyt – bo „pożyczka” to było „aktywo” – w końcu „pożyczka podlega zwrotowi”. Oczywiście wszyscy wiedzieli, że ZUS tej „pożyczki” nigdy nie odda i trzeba ją będzie „umorzyć”. I Skarb Państwa te „pożyczki” umarzał. I udzielał kolejnych „pożyczek”. I jakoś się kręciło. Dziś jest lepiej bo oficjalnie pracuje więcej Ukraińców, którzy płacą składki. Więc dotacja z budżetu może być nieco mniejsza. Dzięki temu budżet ma „nadwyżki” – którymi się chwali. Nadwyżka polega na tym, że ma stratę mniejszą niż zaplanowano. Taka kreatywna księgowość! Przez jakiś czas to działa – długi się „roluje”. I przy okazji wierzycieli. „Wierzycielami” są „ubezpieczeni” którzy dziś płacą składki a w przyszłości mają otrzymywać emerytury. Problem polega na tym dziś na jednego emeryta składki płaci troje pracujących. A za kilkanaście lat na jednego emeryta będzie płacił jeden pracujący.

Dziś jest tak, że pracujący ludzie o odpowiednich predyspozycjach fizycznych i psychicznych oraz nabytych wcześniej kwalifikacjach podejmują się w niektórych zawodach i na wielu stanowiskach prac bardziej odpowiedzialnych, trudnych, uciążliwych i niebezpiecznych i otrzymują wynagrodzenia wyższe od przeciętnego. Kiedy jednak będą oni przechodzić na emerytury, te wszystkie cechy, które sprawiały, że mogli więcej zarabiać przestaną się liczyć! Wszyscy oni staną się równi – bo już nic nie będą tworzyć tylko pobierać. Dlaczego zatem emerytury miałyby mieć różną wysokość? W systemie rynkowym zróżnicowanie dochodów w okresie efektywności zawodowej jest czymś oczywistym i naturalnym. W systemie nierynkowym zresztą też – nawet w socjalizmie wynagrodzenia były różne. Zasłużeni w budowie socjalizmu mięli pensje wyższe, niż mniej zasłużeni. I ta zasada przenosiła się także na okres po zakończeniu aktywności zawodowej czyli na emeryturze. Nie było absolutnie wiadomo dlaczego ktoś miał większą pensję i tym samym większą emeryturę. Nie działał bowiem żaden rynkowy mechanizm kształtowania wynagrodzeń. Natomiast z rynkowego punktu widzenia zróżnicowanie wynagrodzeń jest efektem różnicy wkładu do PKB wycenianego przy pomocy prostego mechanizmu popytu i podaży na pracę danego pracownika. Zasada ta nie przenosi się jednak w wiek emerytalny, kiedy przestajemy wnosić swój wkład do PKB, a stajemy się jedynie beneficjentami tego, co wytworzą młodsze pokolenia. Jeśli ktoś jest naprawdę dużo mądrzejszy i bardziej przydatny społeczeństwu w okresie swojej aktywności zawodowej, to powinien się zabezpieczyć na starość – spłodzić więcej dzieci, wykupić polisę, oszczędzać. A jeśli tego nie zrobił, to znaczy, że wcale nie był taki mądry i może rynek go „przecenił” wtedy, gdy pobierał pensję.

Ponoć pomysł równych emerytur dla wszystkich „pachnie socjalizmem”. Nie pachnie tylko śmierdzi i nie ma w tym nic zaskakującego, bo obowiązkowe „ubezpieczenia społeczne” z gruntu rzeczy są socjalistyczne, a pomysły urynkowienia socjalizmu do niczego dobrego nie prowadzą. Jak się komuś nie podoba socjalizm, to niech zgłosi postulat likwidacji emerytur w ogóle.

Twierdzenie, że skoro płacimy różne składki, to powinniśmy otrzymywać różne emerytury, bo w różnym stopniu na nie „oszczędzamy” jest bałamutne z trzech powodów. Po pierwsze, niczego nie oszczędzamy – płacimy podatki celowe na dziś wypłacane emerytury. Po drugie podatki też płacimy w różnej wysokości, a mamy do czynienia z takimi samymi sądami i policją – bez względu na to, kto ile zapłacił. Po trzecie, składki na ubezpieczenia zdrowotne – które są bardziej podobne do składek na ubezpieczenia emerytalne niż podatki – też płacimy w różnej wysokości, a do lekarzy trafiamy tych samych, a ci, którzy płacą więcej nie mogą dostać się do nich szybciej. Emerytura to okresowe świadczenie w pieniądzu. A świadczenia zdrowotne są „w naturze”. I to cała różnica.

Co więcej, górnicy przy pomocy kilofów i sędziów Trybunału Konstytucyjnego już wykazali, że nie musi istnieć związek przyczynowo-skutkowy między tym, co się zapłaciło, a tym, co się otrzymuje. O emeryturach wypłacanych przez ZUS zawsze będzie decydowała polityka, bo posłowie którzy raz przestraszyli się górników, innym razem mogą się przestraszyć innej grupy zawodowej. I nie chodzi jedynie o polityczny nacisk. Trybunał Konstytucyjny swoje uchylenie się od rozpatrzenia skargi konstytucyjnej na ustawę o wcześniejszych emeryturach dla górników uzasadnił tym, że inni ubezpieczeni nie są stroną sporu z górnikami. Pośrednio przyznał więc rację poglądowi, że w pierwszym filarze nie ma żadnej ekonomii – tylko polityka.

Mamy już zresztą dziś prototyp „emerytury obywatelskiej”. Tylko brzydziej się ona nazywa – bo emeryturą „minimalną”. „Obywatelska” brzmi dumniej! Na wysokość emerytury z FUS mają wpływ trzy czynniki. Po pierwsze wysokość podstawy wymiaru. Po drugie długość okresów składkowych i nieskładkowych. I po trzecie wysokość kwoty bazowej, która obowiązuje w dacie powstania prawa do świadczenia emerytalnego. Gdy w taki sposób obliczona emerytur z FUS oraz emerytura kapitałowa są niższe od kwoty najniższej emerytury gwarantowanej przez państwo, wypłaca jest emerytura minimalna. Dlaczego zatem do pewnego poziomu może być świadczenie takie samo, choć składki były różne, a powyżej tego poziomu już nie?

Równa dla wszystkich emerytura obywatelska ma jeszcze i tę zaletę, że kobiety mogą ją otrzymywać co jakiś czas – na przykład rok, półtora – wcześniej za każde urodzone dziecko, bez zmniejszenia im wysokości emerytury.

Przyszłość powszechnych systemów emerytalnych to jednak emerytura o charakterze socjalnym, czyli gwarantowana przez państwo emerytura minimalna, która byłaby powiększana dobrowolnie, w różnych formach, przede wszystkim z inicjatywy przyszłych emerytów” – napisał w opinii dla Biura Analiz Sejmowych Pan Profesor Tadeusz Szumlicz. I miał rację!

PiS i Premier Morawiecki też mają rację sięgając po „Projekt Dzierżawskiego”. Jest jednak jedno „ale”. Źródło finansowania świadczeń emerytalnych. Projekt emerytury obywatelskiej nie był punktem wyjścia, tylko dojścia. Punktem wyjścia było obniżenie opodatkowana pracy – poprzez likwidację składek na ZUS. Oczywiście likwidacja składek emerytalnych nie oznacza likwidacji emerytur. Można je wypłacać bezpośrednio z budżetu państwa zamiast z FUS. Środki w budżecie pochodzą z różnych podatków, a nie ze „składek” pobieranych od pracujących, które to składki najbardziej godzą w najmłodszych, którzy między innymi z tego powodu ograniczają dzietność, co się przekłada na pogarszanie się proporcji między aktywnymi zawodowo i niepracującymi już emerytami. Jeśli emerytura nie będzie uzależniona od wysokości pensji i będzie wypłacana także ze środków pochodzących z podatku VAT, to nie tylko nie ma potrzeby, ale nie ma także możliwości jej różnicowania. Możemy oczywiście pójść od tyłu. I zacząć od równej dla wszystkich emerytury obywatelskiej. Mam nadzieję, że dojdziemy do punktu wyjścia – likwidacji składek.