Bezpieczeństwo
O opłacie zapasowej, zapasach ropy naftowej oraz zasadach postępowania w sytuacjach zagrożenia bezpieczeństwa paliwowego państwa
11.03.2015

Pierwszego stycznia 2015 r. weszła w życie nowelizacja ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o zapasach ropy naftowej, produktów naftowych i gazu ziemnego oraz zasadach postępowania w sytuacjach zagrożenia bezpieczeństwa paliwowego państwa i zakłóceń na rynku naftowym (Dz. U. z 2012 r. poz. 1190), która to wprowadziła kilka zmian do obowiązującego porządku prawnego, a  której uchwalenie było spełnieniem zobowiązania implementacji dyrektywy Rady 2009/119/WE. Pracę nad tą zmianą trwały od marca 2012 r. i zostały zakończone 30 maja 2014 r. uchwaleniem przez Sejm. Wprowadzonymi nowościami są tzw. zapasy agencyjne, które ma tworzyć i utrzymywać Agencja Rezerw Materiałowych, a które mają być utrzymywane z uiszczanej przez przedsiębiorców opłaty zapasowej, wywołującej, zwłaszcza na początku, spore kontrowersje.

W mediach podnoszono, że to kolejny podatek, którym rząd chce obciążyć konsumentów paliw, by wywindować cenę tego taniejącego surowca i przez to rekompensować mniejsze wpływy do budżetu. Nie jest to prawda, nie taki jest cel tego rozwiązania i raczej nie taki skutek będzie jego wprowadzenia.

Czym jest ustawa o zapasach ropy naftowej?

Ustawa ta określa zasady tworzenia, utrzymywania i finansowania zapasów m.in. ropy naftowej i gazu ziemnego, a także przeprowadzenia kontroli u przedsiębiorców objętych tym obowiązkiem  i magazynujących zapasy.

Celem wspomnianej regulacji jest zapewnienie zaopatrzenia Polski w ropę naftową i produkty naftowe w sytuacji wystąpienia zakłóceń w  dostawach na rynek krajowy oraz wypełniania zobowiązań międzynarodowych. By to zrealizować tworzy się zapasy ropy naftowej i produktów naftowych, tzw. „zapasy interwencyjne, w których skład wchodzą zapasy obowiązkowe ropy naftowej lub paliw tworzone i utrzymywane przez producentów i handlowców, oraz zapasy agencyjne ropy naftowej i paliw, tworzone i utrzymywane przez Agencję Rezerw Materiałowych.

Najogólniej rzecz ujmując ustawa ma za zadanie zapewnić bezpieczeństwo energetyczne Polski poprzez nałożenie wymogu utrzymywanie zapasów ropy naftowej i paliw, które będą mogły być użyte w razie zakłóceń w dostawie tych surowców do kraju i które zapewnią ciągłość produkcji przez określony czas. Zapasy interwencyjne odnośnie ropy naftowej i produktów naftowych powinny zaspokajać zapotrzebowanie odpowiadające  co najmniej 90 dniowemu średniemu dziennemu przewozowi netto ekwiwalentu ropy naftowej w poprzednim roku kalendarzowym.

Obowiązki przedsiębiorców wg stan prawnego obowiązującego do 1 stycznia 2015 r.

Zasadnicza różnica w obowiązkach przedsiębiorców przed i po nowelizacji sprowadzała się do tego, że odmienne były określone wielkości zapasów, które musieli utrzymywać. Do momentu wejścia w życie ustawy o zmianie ustawy o obowiązkowych rezerwach paliw, producenci i handlowcy byli zobowiązani do tworzenia i utrzymania zapasów obowiązkowych w wielkości odpowiadającej 76 dniowemu średniemu dziennemu przewozowi ropy naftowej i paliw lub produkcji paliw i 30 dniowemu średniemu dziennemu przewozowi gazu płynnego LPG. Ponadto przed wg przepisów w starym brzmieniu podstawą do  obliczenia ilości zapasów interwencyjnych było zużycie wewnętrzne ropy naftowej i produktów naftowych, co również wpływało na obowiązek utrzymania większych zapasów, za czym szły oczywiście także koszty.

Obowiązki przedsiębiorców wg stan prawnego obowiązującego od 1 stycznia 2015 r.

Po nowelizacji ilość obowiązkowych zapasów została zmniejszona do 68 dniowego średniego dziennego przewozu ropy naftowej i paliw lub produkcji paliw. Co więcej ilość ta ma być systematycznie zmniejszana. Od 31 marca 2016 r. ma wynosić 63 dniowy średnie dzienny przewóz ropy, od 1 października 2016 r. 60 dniowy, od 31 marca 2017 r. 57 dniowy i w zamierzoną wielkość 53 dniowego średniego dziennego przewozu ropy naftowej ma wynosić od 1 października 2017 r.

Od 1 stycznia 2015 r. zmienił się także system obliczania ilości niezbędnych zapasów interwencyjnych. Nie jest to już tak jak dawniej zużycie wewnętrzne ropy naftowej i produktów naftowych, ale przywóz netto ropy naftowej i produktów naftowych, wyrażony w ekwiwalencie ropy naftowej. Ta, wydawałoby się, drobna zmiana pozwala zmniejszyć przedsiębiorcom ilość magazynowanych przez nich ropy naftowej i paliw, dzięki czemu obniżą się koszty działalności.

Finansowanie utrzymania rezerw. Opłata zapasowa

Obecnie koszty tworzenia i utrzymywania zapasów obowiązkowych ropy naftowej lub paliw ponoszą producenci oraz handlowcy, które to są zaliczane do kosztów ich działalności. Ponadto muszą oni ubezpieczyć zapasy od ognia i innych zdarzeń losowych, co również wpływa na sytuację finansową prowadzonej działalności gospodarczej. Utrzymanie zapasów interwencyjnych w części, o którą zmniejszą się zapasy obowiązkowe utrzymywane przez producentów i handlowców, będzie musiała przejąć Agencja Rezerw Materiałowych. Jest obowiązana bowiem do stworzenia i utrzymywania swoich zapasów w wielkości stanowiącą różnicę między wielkością rezerw interwencyjnych określoną w ustawie, a wielkością rezerw obowiązkowych, które utrzymują producenci i handlowcy.

Koszty tworzenia i finansowania zapasów agencyjnych ponoszą producenci i handlowcy, uiszczając opłatę zapasową. Oblicza się ją, mówiąc w uproszczeniu,  poprzez pomnożenie wielkości przewozu lub produkcji paliw lub gazu płynnego LPG przez stawkę opłaty za tonę ekwiwalentu ropy naftowej określoną w rozporządzeniu Ministra Gospodarki. Opłata będzie tym większa im rezerwy, które dany producent posiada, będą niższe niż gwarantujące 90-dniową produkcję, nie niższe jednak niż poziom rezerwy obowiązkowej gwarantujący wspomnianą 68-dniową produkcję. Zgodnie z przyjętym 10 grudnia 2014 roku rozporządzeniem ministra gospodarki w sprawie określenia stawek opłaty zapasowej, stawka ta od 1 stycznia 2015 roku wynosi: 43,00 zł za tonę ekwiwalentu ropy naftowej oraz 99,00 zł za tonę gazu płynnego LPG.

Wysokość opłaty ma uwzględniać konieczność utworzenia i utrzymywania zapasów agencyjnych na wymaganym poziomie oraz poniesione przez Agencję koszty związane z utworzeniem i utrzymywaniem zapasów agencyjnych

Postępowanie w wypadku zagrożenia bezpieczeństwa paliwowego państwa

Co do zasady zapasy interwencyjne powinny być utrzymywane na wyłącznie terytorium Polski, ale dopuszczalne jest, by były przetrzymywane na terytorium innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej, pod warunkiem zawarcia umowy międzynarodowej między Polską, a zainteresowanym krajem. Zapasy przetrzymywane poza granicami Polski nie mogą jednak przekroczyć 5 %  ogólnej ilości zapasów agencyjnych i 5 % ogólnej ilości zapasów obowiązkowych ropy naftowej lub paliw, do utrzymywania których dany producent i handlowiec są obowiązani.

Producenci i handlowy, oraz przedsiębiorcy świadczący usługi magazynowania zapasów interwencyjnych są obowiązani opracować i aktualizować procedury postępowania mające zastosowanie w przypadku wystąpienia zakłóceń w przywozie ropy naftowej lub paliw, a także wystąpienia awarii w systemie przesyłowym, przetwórczym lub magazynowym ropy naftowej lub paliw. Procedury te powinny określać sposób, tryb oraz zakładany czas  pozyskiwania dodatkowych dostaw ropy naftowej lub paliw z innych źródeł lub kierunków, oraz dokonywania zmian w strukturze produkcji produktów naftowych, a także interwencyjnego uwolnienia i wprowadzenia na rynek zapasów  zmagazynowanych w poszczególnych miejscach.

W razie zagrożenia bezpieczeństwa paliwowego państwa, albo konieczności wypełnienia zobowiązań międzynarodowych dotyczących zabezpieczenia rynku ropy naftowej lub rynku paliw podejmuje się odpowiednie działania interwencyjne, polegające na obniżeniu ilości zapasów obowiązkowych, lub zapasów agencyjnych przez ich wprowadzenie na rynek, albo obowiązkowej sprzedaży. Dopuszczalne w takim wypadku jest także nałożenie ograniczenia wykonywania działalności gospodarczej w zakresie obrotu paliwami, a także ograniczenia zużycia paliw przez odbiorców.

Przedmiotowa nowelizacja ustawy wprowadza bardzo korzystne dla przedsiębiorców i rynku zmiany w obowiązujących regulacjach. Zmniejsza ona dość znacznie obowiązki przedsiębiorców co do utrzymywania zapasy ropy naftowej i paliw.  Początkowo będzie to zmniejszeni o 10 %, a docelowo o 30 %. Zabieg ten da możliwość obniżenia kosztów funkcjonowania przedsiębiorców w tej branży i powinien pozytywnie wpłynąć na rynek paliw. Pozwoli to  także nowym graczom wejść na rynek, gdyż nie będą obciążeni kosztami utrzymania sporych zapasów, a obecnym przedsiębiorcom paliwowym pozwoli wpuścić do obrotu posiadane zasoby ropy, które do tej pory nie mogły zostać użyte. Zarzuty co do wprowadzenia opłaty zapasowej wydają się być nieuzasadnione. Jak przewidują eksperci może ona wynieść ok. 4 – 5 gr. na litrze, a w dodatku w obliczu dużej konkurencji koncerny paliwowe mogą wziąć ten koszt na siebie. Ponadto należy zauważyć, że w związku ze zmniejszeniem wielkości obowiązkowych zapasów, producenci mogą zdecydować się na wpuszczenie na rynek większej ilości paliw, co spowoduje spadek cen.

Michał Płatek