Państwo i Prawo
Prawidłowa kontrola osobista
25.03.2015

Jednym z najczęściej stosowanym przez policję uprawnień jest kontrola osobista, często mylona z przeszukaniem. Podstawą prawną tej instytucji jest art. 15 Ustawy o Policji, który pozwala funkcjonariuszom „dokonywania kontroli osobistej, a także przeglądania zawartości bagaży i sprawdzania ładunku w portach i na dworcach oraz w środkach transportu lądowego, powietrznego i wodnego, w razie istnienia uzasadnionego podejrzenia popełnienia czynu zabronionego pod groźbą kary.” Analogiczne uprawnienia na podstawie odrębnych przepisów posiadają także: Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Centralne Biuro Antykorupcyjne, Żandarmeria Wojskowa, Biuro Ochrony Rządu, Straż Graniczna, Służba Celna, Straż Gminna, Inspektorzy Kontroli Skarbowej. Podmioty te mogą dokonywać kontroli osobistej jedynie w zakresie w jakim prowadzą swoje ustawowe obowiązki służbowe. 

W każdym przypadku niezbędną przesłanką podjęcia czynności kontroli przez funkcjonariusza jest stwierdzenie przez niego zaistnienia „uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa lub wykroczenia”. Niestety policjanci często zapominają, że nie posiadają tu takiej dowolności w podejmowaniu czynności jak przy legitymowaniu i wykorzystują często tę czynność jako środek prewencyjny. Kontrola osobista została  uregulowana w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 26 lipca 2005 r. w sprawie sposobu postępowania przy wykonywaniu niektórych uprawnień policjantów. Wynika z niego obowiązek podania przez funkcjonariusza swojego stopnia, imienia i nazwiska w sposób umożliwiający odnotowanie tych danych, podstawę prawną podjętej czynności (będzie to wspomniana Ustawa o Policji oraz omawiane rozporządzenie) oraz przyczynę podjęcia czynności służbowej. Policjant nieumundurowany okazuje ponadto legitymację służbową.

W ramach przeprowadzania kontroli osobistej funkcjonariusz może sprawdzić zawartość odzieży osoby kontrolowanej i przedmioty, które znajdują się na jej ciele, nie odsłaniając przykrytej odzieżą powierzchni ciała. Może ponadto sprawdzić zawartość podręcznego bagażu oraz innych przedmiotów, które posiada przy sobie osoba kontrolowana, a także odbiera osobie kontrolowanej posiadaną broń lub inne niebezpieczne przedmioty mogące służyć do popełnienia przestępstwa lub wykroczenia albo przedmioty mogące stanowić dowody w postępowaniu lub podlegające przepadkowi. Na koniec funkcjonariusz dokonuje wylegitymowania.  Należy pamiętać, że osoba kontrolowana może wskazać osobę, która będzie obecna przy dokonywaniu kontroli, a policjant jest obowiązany taką osobę dopuścić, chyba że jej obecność utrudniałaby lub uniemożliwiałaby przeprowadzenie czynności. Przekroczenie uprawnień przez policjanta w tym zakresie może być przesłanką złożenia zażalenia do właściwego miejscowo prokuratora na podstawie art. 15 ust. 7 Ustawy o Policji lub wystąpienie z powództwem cywilnym w związku z naruszeniem lub zagrożeniem naszych dóbr osobistych. Należy pamiętać o innych obowiązkach policjantów  podczas kontroli osobistej, a więc przeprowadzaniu jej w miejscu ustronnym i dokonaniu tej czynności co do zasady przez osobę tej samej płci co osoba kontrolowana.

Bardzo ważnym uprawnieniem jakie posiada, każda kontrolowana osoba jest żądnie sporządzenia protokołu z przeprowadzonej czynności. Funkcjonariusz nie robi tego jednak z urzędu oraz nie ma obowiązku informowania nas o takiej możliwości dlatego sami musimy o tym pamiętać i poinformować, że chcemy skorzystać z takiej możliwości. Ponadto w celu uzyskania solidnego dowodu, którego chcielibyśmy użyć przy ewentualnym zażaleniu, powinniśmy samodzielnie dokumentować tok czynności policjanta nagrywając je np. na telefon komórkowy. W takim wypadku może być wysoce prawdopodobne, że funkcjonariusz zapragnie sprawdzenia numeru IMEI naszego telefonu, celem zweryfikowania czy nie jest kradziony. Warto wiedzieć, że ten niepowtarzalny numer przypisany każdej komórce na świecie znajduje się pod baterią, którą trzeba wyjąć aby móc go odczytać. Istnieje jednak inna możliwość jego odkrycia, a mianowicie poprzez wpisanie na klawiaturze naszego urządzenia specjalnego kodu – *#06# . Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest oczywiście posiadanie osoby trzeciej, która będzie za nas dokumentowała całą czynność.

Należy pamiętać, że nie powinniśmy obawiać się nagrywania funkcjonariuszy podczas ich pracy, chociaż powinniśmy przy tym zachowywać się właściwie tj. nie doprowadzać do sytuacji zagrożenia lub naruszenia ich dóbr osobistych Narażamy się wówczas na odpowiedzialność cywilną. Nie ma podstaw w prawie karnym lub administracyjnym do zakazania nam przez policjanta lub strażnika miejskiego, możliwości filmowania, fotografowania lub nagrywania go. Jedynie na gruncie procesu cywilnego funkcjonariusz publiczny będzie mógł dochodzić swoich roszczeń na identycznych zasadach jak każdy inny obywatel.

Na koniec warto dodać, że Irena Lipowicz – obecny Rzecznik Prawo Obywatelskich, skierowała we wrześniu ubiegłego roku do Trybunału Konstytucyjnego wniosek o stwierdzenie niezgodności z ustawą zasadniczą przepisów regulujących kontrolę osobistą. Główny zarzut dotyczy braku określenia w przepisach granic ingerencji organów władzy publicznej w konstytucyjne prawa i wolności obywatelskie. Chodzi m.in. o nietykalność osobistą czy prawo do prywatności. Rzecznik wskazał przy tym na brak definicji przeszukania czy kontroli osobistej. Sprawie nadano sygnaturę K 17/14, lecz jak dotąd Trybunał nie rozpoczął jeszcze nad nią prac. W oczekiwaniu na rozstrzygnięcie pozostaje nam korzystanie z dotychczasowych rozwiązań, które pozwalają na dosyć przyzwoite zabezpieczenie naszych dóbr osobistych o ile będziemy pamiętać o ich stosowaniu.

Marek Wolf